Onderzoek “Raadswerk in ‘normale’ tijden:” lokale partijen (RA en GB) het meest actief
De verkiezingen voor de gemeenteraad naderen snel: in maart 2026 is het zover. Kandidatenlijsten en verkiezingsprogramma’s worden nu opgesteld, de verkiezingscampagne wordt opgestart. Dit zijn indicatoren van een (stijgende) verkiezingskoorts, die ook zijn weerslag krijgt op het raadswerk. Mijn ervaring is dat deze fracties in de komende verkiezingscampagne actiever worden in de richting van het college én van de pers om de aandacht van de stemmers te krijgen. Ze willen namelijk het beeld creëren dat deze fracties veel voor hun achterban of potentiële kiezers doen.
Inspanningen zonder verkiezingskoorts
De (onderzoeks)vraag is of dat ook zo is. Daarom heb ik geprobeerd een beeld te krijgen van de werkzaamheden van de Ambachtse fracties in de periode september 2022-augustus 2025. Dit is de periode waarin college en raad zonder ‘verkiezingsdruk’ hun werk deden. Bij het meten van de werkzaamheden gaat het dan om het gebruik van het instrumentarium dat de Gemeentewet raadsleden biedt. Dit instrumentarium staat voor de Ambachtse raadsleden in een Regelement van Orde (RvO).
Ik heb niet de effectiviteit of de (politieke) doeltreffendheid van de gebruikte instrumenten gemeten. De doeltreffendheid is hoog als amendementen zijn aanvaard. Het college moet deze wijzigingen dan aanvaarden. Over de doeltreffendheid van aangenomen en overgenomen moties is nader onderzoek nodig, want de vraag is of de operationalisering van deze moties naar tevredenheid van de indiener(s) is uitgevoerd.
Instrumenten van de gemeenteraad
De gemeenteraad heeft verschillende instrumenten om het beleid van het college van B&W te veranderen of “bij te schaven.” De gemeentewet geeft de volgende instrumenten:
· Het recht van amendement. Een amendement is een voorstel van een raadslid tot wijziging van een ontwerpverordening of ontwerpbeslissing. Artikel 42 van het Reglement van Orde van de Ambachtse raad geeft de raadsleden het recht om amendementen in te dienen. Dit recht is gebaseerd op artikel 147b van de Gemeentewet.
· Het indienen van moties. Dan gaat het om een ‘verklaring waarmee een oordeel, wens of verzoek wordt uitgesproken”(art. 1d en art. 43 RvO). Een motie is geen concreet besluit dat op rechtsgevolg is gericht; een motie heeft geen juridische, maar een politieke betekenis. Daarom is het college formeel niet aan een motie gebonden of tot uitvoering ervan verplicht.
De term motie komt in de Gemeentewet niet voor. De wet biedt de gemeenteraad wél de algemene bevoegdheid om zelf regels voor de besluitvorming vast te stellen, waarna de raad in het reglement van orde kan bepalen hoe moties ingediend, behandeld en gestemd worden. (art. 140 en art. 150).Verder geeft Art. 49 Gemeentewet aan dat de raad “een uitspraak” kan doen over het functioneren van een wethouder (een motie van wantrouwen dus).
· Het indienen van een initiatiefvoorstel. (art. 44 RvO).Dit is een voorstel van een raadslid voor een verordening of ander voorstel; De juridische grond hiervan ligt in Art. 147 van de Gemeentewet.
· Het stellen van mondelinge vragen in het ‘vragenhalfuurtje’. Zie art 50 RvO. Dit recht staat in de Gemeentewet (art. 155). Dit artikel geeft ieder raadslid het recht om zowel mondelinge als schriftelijke vragen te stellen aan het college of de burgemeester.
· Een interpellatie (art. 47 RvO).
· Het stellen van schriftelijke vragen (Zie art. 48 RvO). De schriftelijke beantwoording gebeurt ‘zo spoedig mogelijk, in ieder geval binnen 30 dagen nadat de vragen zijn ingediend.’
- Recht op onderzoek (raadsenquête) (art. 46 van RvO). Op voorstel van één of meerdere raadsleden kan de raad een onderzoek naar het door het college gevoerde beleid instellen. Dat kan op verschillende manieren: door een extern bureau, een onafhankelijke commissie of via een raadsonderzoek.
Overzicht gebruikte politieke instrumenten
Hieronder staat een totaal overzicht van de politieke instrumenten, die de Ambachtse raadsfracties in de periode september 2022 t/m augustus 2025 gebruikten.
Tabel 1: Gebruikt instrumentarium per fractie
Tabel 1 laat zien dat de fracties in de onderzochte periode geen raadsinitiatieven hebben ingediend of raadsonderzoeken hebben voorgesteld. Ook van het recht op interpellatie is afgezien.
Het overzicht in tabel 1 geeft verder aan dat de fractie van Realistisch Ambacht (twee zetels) in de betrokken periode het meest gebruik heeft gemaakt van de beschikbare instrumenten: 36 keer. Gemeente Belangen (vier zetels) kwam op de tweede plaats: 21 keer. Hekkensluiters zijn het CDA en D66 (beiden twee zetels): 7 en 6 keer.
Per fractie valt het volgende op:
- CDA: diende één amendement in, de nadruk lag op het stellen van vragen
- D66 scoorde betrekkelijk hoog bij het aantal mondelinge vragen bij het vragen-halfuurtje. De fractie kwam met 1 amendement
- EVA: diende 1 amendement en 2 moties in en stelde in totaal 10 vragen
- GB: stelde relatief veel vragen (mondeling en schriftelijk), en diende weinig moties of amendementen in
- Realistisch Ambacht scoorde hoog bij het indienen van moties en het stellen van mondelinge vragen
- SGP/CU stelde relatief veel schriftelijke vragen
- PvdA: stelde weinig mondelinge vragen, maar relatief veel schriftelijke vragen
- VVD: stelde relatief veel vragen (mondeling en schriftelijk). Deze fractie diende ook vier moties in, waarvan de doeltreffendheid hoog lijkt te zijn: drie aangenomen, één overgenomen (zie tabel 3)
Amendementen
In de onderzochte periode zijn 11 amendementen ingediend, die allen zijn verworpen. De meeste kwamen van Realistisch Ambacht: 7 amendementen. Verder dienden CDA, D66, EVA en de VVD ieder zo’n wijzigingsvoorstel in.
Tabel 2: Aantal amendementen
Moties
In de onderzochte periode zijn 23 moties ingediend, waarvan 12 afkomstig van Realistisch Ambacht (RA). RA wordt op afstand gevolgd door de VVD met 4 moties. Van de 23 ingediende moties zijn er 7 aangenomen, waarvan 3 afkomstig waren van de VVD. Twee moties nam het college over: één van de VVD en één van de PvdA. Hekkensluiter zijn CDA en D66: deze fracties dienden geen motie in.
Tabel 3: Ingediende moties per fractie
Noot 1: Redenen van intrekking: 'er is geregeld wat de indiener wilde bereiken', 'er wordt hard gezocht naar een oplossing'
Gebruik mondelinge vragenhalfuurtje
In de onderzochte periode is 28 keer gebruik gemaakt van het stellen van mondelinge vragen in het ‘vragenhalfuurtje’, waarvan de meeste in 2024 werden gesteld. Als we naar de fracties kijken, ontstaat het volgende beeld:
- RA en VVD behaalden de hoogste score: zeven keer mondelinge vragen gesteld
- D66: vier keer (in 2023)
- CDA, GB en EVA drie keer
- PvdA: 1 keer
- SGP/CU hebben geen gebruik gemaakt van het mondelinge vragenuurtje
Tabel 4: Aantal keren aanvraag mondelinge vragen per fractie/per jaar
Schriftelijke vragen
Uit het onderstaand overzicht blijkt dat Gemeente Belangen tijdens de onderzochte periode de meeste schriftelijke vragen heeft gesteld, gevolgd door Realistisch Ambacht, D66 is de hekkensluiter met één vraag.
Tabel 5: Aantal gestelde schriftelijke vragen per fractie/per jaar
Algemeen beeld
Het algemene beeld is dat de lokale fracties (RA en GB) het meest gebruik maakten van het instrumentarium, dat de Gemeentewet raadsleden ter beschikking heeft gesteld. Van het instrument 'schriftelijke vragen' is het meest gebruik gemaakt (59 keer), van het indienen van een amendement 11 keer.
Vervolgonderzoek
In een volgend onderzoek wordt gekeken of dit tijdens de campagnetijd en tijdens de stijgende verkiezingskoorts (september 2025-maart 2026) ook zo is, of dat de landelijke partijen in de top twee zijn doorgedrongen. Wordt dus vervolgd!
Kanttekeningen: elke vogeltje zingt zoals het gebekt is
In deze column is mijns inziens de meest van de hand liggende en zichtbare dimensie van het politieke spel/proces geïnventariseerd. Dit is slechts één van dimensies in het politieke proces.
Daarom is kritiek op deze cijfermatige benadering zeker legitiem. Om als Ambachtse kiezer nog een beter zicht te krijgen op de andere dimensies in het politieke proces in de Ambachtse gemeenteraad zou ik daarom graag de informele processen willen reconstrueren. Maar daarvoor is deze column tekort. Daarnaast denk ik dat de betrokken politici niet een algehele inkijk van hun doen en laten (bij fractievergaderingen, bij B&W overleggen, informele overleggen, seniorenconvent) willen geven. Het zou wel mooi zijn!
En natuurlijk is het gebruik van de gemeentelijke instrumenten afhankelijk van de politieke (partij)cultuur en de positie van partijen. Ben je als partij of als raad meer dualistisch ingesteld, of juist ‘quasi-dualistisch’ door via informele overleggen of kanalen besluiten in coalitieverband vast te leggen? (“In beton gegoten” om een vakterm te gebruiken). En wat ook meespeelt is welke positie je hebt: als oppositiepartij ben je ook meer geneigd om gebruik te maken van middelen als het stellen van vragen, of moties en amendementen indienen.
CDA en D66 dienden weinig amendementen of moties in, maar dat kan een bewuste beleidslijn zijn van deze partijen. Ze kiezen mogelijk voor meer informeel overleg. Het geringe aantal behoeft niet te betekenen dat hun inzet bij het raadswerk minder is. Coalitiepartij VVD koos voor een meer dualistische lijn en met succes: veelal werden de door hun ingediende moties aangenomen.
Deze politiek-culturele aspecten moet je als lezer ook mee laten wegen bij de beoordeling van deze cijfers.
Gemeente Belangen (links) en Realistisch Ambacht (rechts) gebruikten de gemeentelijke instrumenten het meest.
Foto's: Ambacht.net
